نگاهي به فيلم رذل و دوست داشتني اثر وودی آلن

الهام طهماسبي

اغلب کساني که هنوز ذهني جزيي نگر دارند و درگير حل جزييات روابط انساني اند، فيلم هاي وودي آلن را هميشه دوست داشته و مسير کارهاي او و تحليل هاي روانشناسانه اش را از روابط زن و مرد دنبال مي کنند. از آني هال گرفته تا اين يکي مانده به آخري (ويکي کريستينا بارسلونا) که مشکل پيچيدگي روابط و عشق در آن به اوج مي رسد. آلن هر فيلمي که مي سازد، ادامه ذهنيت قبلي او و به دنبال شرح و بسط سوال هاي بي جوابش در اين رابطه ها است و هر فيلم جديدش بازتابي از تغييرات فکري خود اوست که طي گذشت زمان و درگير شدن ذهني با مسائل مختلف در رابطه هاي انساني به آن رسيده. هنوز هم از نظر آلن زنان موجودات عجيبي اند و رابطه تثبيت شده زن و شوهري، پديده يي پيچيده و قابل مطالعه است. به جرات مي شود گفت، آلن از معدود کارگردان هاي مردي است که در فيلم هايش و تحليل رابطه آدم هاي فيلمش با اين همه دقت به سرشت زنانه مي پردازد. هرچند کاراکتر اصلي فيلم رذل و دوست داشتني، مردي نوازنده است، اما طرح ارتباط او و حضور دو زن در نقش هاي فرعي فيلم بسيار پررنگ است. حتي وقتي مضمون فيلمش مرتبط با يکي از عشق هاي زندگي اش، موسيقي جاز و نواختن گيتار است، باز هم وسواس کنکاش در اين روابط او را رها نمي کند.

فيلم رذل و دوست داشتني که به رغم اسمش، خيلي هم شيرين است، از معدود فيلم هاي آلن است که با وجود دلچسبي آن، کمي مهجور مانده و کمتر درباره آن حرفي شنيده ايم. شون پن با بازي عجيبش در اين فيلم هيچ شباهتي با شخصيتي که در کارهاي ديگرش ديده ايم، ندارد و تمام پيچيدگي هاي ذهني شخصيت امت ري را از ميميک هاي صورت گرفته تا راه رفتنش منعکس مي کند. نام فيلم که اشاره به شخصيت دوگانه مردي نابغه در موسيقي است، به همين تضاد و پارادوکس در رابطه ها هم اشاره مي کند؛ رابطه هايي بر مبناي عشق و رنج. امت، نوازنده يي چيره دست، مست و بي قيد است که نمي تواند حضور دائمي زني را در کنار خود تحمل کند. او اصلاً حضور دائمي هيچ چيز را تاب نمي آورد و مدام بي قرار است. از رابطه يي به رابطه ديگر و از شهري به شهر ديگر مي رود و به جز نواختن گيتار، تنها زماني ذهن بي قرارش آرام مي گيرد، که حرکت و عبور قطار ها را تماشا مي کند. امت در زندگي عادي، قماربازي بي قيد، عصبي، بددهن و غيرقابل تحمل است اما وقتي گيتار زدن او را تماشا مي کني، با چنان شور و شيفتگي مي زند که با تماشاي لذتي که خودش مي برد و موزيکي که مي شنوي همه کج خلقي ها و بي قيدي هايش دود مي شوند. اما از لحظه يي که موسيقي مثل حرکت قطار مي ايستد و انگشت هايش بي حرکت مي شوند، امت چهره يي درمانده دارد و انگار از خواب خوشي به وسط بي قراري هاي روزمره پرتاب شده. تمام اين احوالات، نماد روشني از افسردگي، شيدايي و خلقي دوقطبي است که وبال جان اکثر نابغه هاي هنري بوده است؛ نوعي جنون عاشقانه شيرين و عدم تعادل رنج آور که وقتي همراه با ويژگي هاي شخصيتي جذاب امت مي شود، اطرافيانش را هم بي نصيب نمي گذارد. به رغم نمايش اين بي قيدي و گاهي بي توجهي دردآور او به زني که او را دوست دارد، عقيده امت درباره عشق، اصلاً شبيه آدم هاي بي تفاوت و بي قيد نيست. او در جايي از فيلم مي گويد؛ فقط وقتي به عشق مي رسي که آن را از دست داده باشي، همين نشان مي دهد که پشت اين پرسوناي بي تفاوت، پرخاشگر و بي قرار؛ آدمي حساس، شکست خورده و تنها است؛ آدمي که در عين خودپسندي و غروري که دارد، بسيار هم آسيب پذير است يا به قول ژان پل سارتر در کتاب تهوع، آدمي است که «رذالتش صادقانه و بي اختيار و بسيار کريمانه و مثل عشق به تقوايش (اينجا البته موسيقي اش) راستين است.»
دنبالة مطلب در روزنامة اعتماد